Open deur

Die deur kan enigszins worden geopend met het reguleren van lobbyen. Lobbyen op zich is prima. Externe partijen brengen hun belangen in bij onze politici en ambtenaren om daarmee de publieke besluitvorming te beïnvloeden. Dat kunnen doorgewinterde lobbyisten zijn, public affairs-bureaus, maar ook buurtcomités, bedrijven of NGO’s. Contact tussen bestuurders en belangenbehartigers is natuurlijk positief, maar we moeten als maatschappij wel inzicht hebben in wie er voor welk onderwerp bij de politiek aanklopt. Dat inzicht is er momenteel niet en dat is vreemd. Alle schakels in ons democratisch proces zijn geregeld. En terecht, want procedures scheppen vertrouwen in dat proces. Maar waar andere landen lobbyregulering en met name een lobbyregister hebben ontwikkeld, heeft Nederland nog nauwelijks iets. Sinds dit jaar is er een anti-draaideurwet, de Wet regels vervolgfuncties bewindspersonen, die moet voorkomen dat oud-bewindspersonen terugkeren in de politiek als lobbyist op hun eigen terrein. Dat is een mooie stap, maar zou natuurlijk breder moeten gelden, voor andere bestuurders en volksvertegenwoordigers.

Lobbyregister is de norm

De beste manier om enig inzicht te krijgen in wie voor welke onderwerpen bij wie lobbyt is een lobbyregister. De Tweede Kamer vraagt daar ook al lang om: in 2015 met de Initiatiefnota Bouwmeester & Oosenbrug, in 2021 met de motie Dassen c.s., in 2022 met de motie Dassen & Omtzigt (‘verzoekt het kabinet zo spoedig mogelijk uitvoering te geven aan bovengenoemde motie-Dassen’), in 2022 met de initiatiefnota Dassen & Omtzigt en afgelopen jaar (2025) met de motie Dassen & Van Waveren. Dat lobbyen transparant moet zijn, is volstrekt logisch in de meeste landen om ons heen. Daar zijn ook al lobbyregisters ingevoerd. In internationaal verband is ook al denk- en doewerk verricht inzake lobbyregisters. Om een greep daaruit te doen: De OESO stelde in 2016 de Recommendation of the Council on Principles for Transparency and Integrity in Lobbying op. In datzelfde jaar kwam het Open Government Parnership (OGP) met de Paris Declaration: Partners … will establish frameworks and transparency measures to regulate lobbying … such as public registries of lobbyists and registries of meetings with senior public officials. De Raad van Europa legde het jaar daarop, in 2017, definities vast in de Recommendation of the Committee of Ministers to member States on the legal regulation of lobbying activities in the context of public decision making. Intussen gebeurde er in Nederland niets. Het anti-corruptieorgaan van de Raad van Europa, GRECO, zag zich in 2017 al genoodzaakt Nederland tot de orde te roepen: Recommends increasing the transparency of contacts and subject matters concerning lobbying of persons who are entrusted with top executive functions. Daarna moest GRECO ons land herhaaldelijk op de vingers tikken, want de als alternatief gepresenteerde openbare agenda’s van bewindspersonen bleken in de praktijk niet te voldoen.

Ook VVD

Ondertussen zijn er wel voldoende incidenten die de wenkbrauwen doen fronsen. Onlangs nog werd duidelijk dat toenmalig minister Sander Dekker (Rechtsbescherming, VVD) rond het besluit om online gokken te legaliseren uitvoerig contact had met lobbyisten uit de gokbranche. Of denk aan de ophef die ontstond toen toenmalig premier Mark Rutte (ook VVD) ineens de dividendbelasting wilde afschaffen (kosten 1,4 miljard euro) en lang weigerde toe te geven dat hij dat deed omdat er bij hem gelobbyd was door Shell en Unilever. Een ander voorbeeld was afgelopen najaar toen minister Mariëlle Paul van SZW (ook VVD) onverwacht een maatregel schrapte. Zij was schimmig over wie ze daarover had gesproken; haar voorganger Eddie van Hijum was ervan overtuigd dat dit kwam door de uitzendlobby. Dit hadden we allemaal kunnen nagaan als er een goed lobbyregister was geweest. Het wordt nu tijd dat Nederland zo’n register gaat invoeren. Niet alleen op nationaal niveau. Alle grote steden in Canada en de VS kennen al een lobbyregister. In Europa zien we bijvoorbeeld een gemeentelijk lobbyregister in Madrid. Ook een aantal Nederlandse steden beweegt die kant op. Rotterdam heeft de invoering besloten en bestudeert nu de implementatie. Ook Amsterdam is ermee bezig, maar de vorm is nog niet duidelijk. Den Haag en Eindhoven zijn in de verkennende fase. De Utrechtse gemeenteraad drong erop aan, maar het college van B&W dacht dat de invoering van een lobbyregister te ingewikkeld zou zijn.

Een model-lobbyregister

Dat laatste is niet het geval. Integendeel. Open State Foundation heeft gebaseerd op internationale best practices een demo ontwikkeld. Dit model gaat uit van input van zowel bestuurders als belangenbehartigers en geeft op eenvoudige wijze inzicht, zonder administratieve rompslomp. Diverse Kamerleden, lobbyisten en journalisten zijn enthousiast over dit model. Zijn er ook vragen of tegenwerpingen? We horen er wel een paar. - Beperkt een lobbyregister de toegang tot de politiek? Nee, die toegang is nu al lastig; je krijgt niet zomaar een afspraak tenzij je een doorgewinterde lobbyist bent. Bovendien vergroot een lobbyregister juist de toegang en de diversiteit van belangenbehartigers, toonde onderzoek van Open Government Partnership in 2016 aan. - Is een lobbyregister niet kostbaar en veel gedoe voor ambtenaren en belangenbehartigers? Het model is zo opgezet dat het eenvoudig is voor alle gebruikers (standaardformulier). Het demo-lobbyregister is door Open State in korte tijd gebouwd. - Een lobbyregister is toch slechts één onderdeel, waarop we ons niet moeten blindstaren. We moeten het bredere plaatje bekijken. Klopt. En dat bredere plaatje wordt dus verder ingevuld met een lobbyregister; dat is een essentieel onderdeel dat er in ieder geval moet komen. Andere transparantiemaatregelen zijn daarnaast natuurlijk ook belangrijk. - In een lobbyregister kun je toch nooit alle contacten afvangen? Mensen spreken elkaar ook in informele circuits of registreren hun ontmoetingen niet. Met een lobbyregister kun je inderdaad nooit alles dekken, maar wel een groot deel. Een lobbyregister zet een heel duidelijke norm. Dat normen en regels soms worden geschonden geldt voor alle normen en regels. Met een lobbyregister heb je in ieder geval een instrument om bestuurders (en lobbyisten) aan te spreken.