Uit het rapport Herijking Actieplan Open Overheid 2023-2027 blijkt dat van de zeventien oorspronkelijke actiepunten er inmiddels negen zijn afgerond. De resterende acht actiepunten zijn geactuali­seerd en in uitvoering. Daarnaast zijn er, na een open maatschappelijke oproep, zeven nieuwe actiepunten toegevoegd voor 2026. Die richten zich onder meer op betekenisvolle actieve openbaarheid, beter hergebruik van open data, transparantie over algoritmen en meer uitleg over waarom de overheid soms informatie niet openbaar mag maken.

Generieke Woo-voorziening

Ook in het meerjarenplan van de rijksoverheid staan belangrijke acties voor de komende maanden, met als kern de ontwikkeling van vier generieke voorzieningen waarmee alle departementen gaan werken. Een daarvan is de generieke Woo-voorziening (GWV): een centraal platform waarmee overheidsorganisaties documenten actief openbaar kunnen maken. In 2026 wordt gewerkt aan door­ontwikkeling hiervan zoals een verbeterde zoekfunctie voor burgers, journalisten en onderzoekers. Verder komt er een rijksbrede voorziening voor e-mailarchivering. Deze moet zowel technisch als organisatorisch zorgen voor het veiligstellen van e-mail, en uiterlijk in de zomer van 2026 beschikbaar zijn. Ook voor chatberichten – onder andere van bewindspersonen en ambtenaren in sleutelposities – wordt gewerkt aan een rijksbrede oplossing om deze slimmer en zorgvuldiger te bewaren. De vierde voorziening is Zoek en Vind 2.0, een verbeterde rijksbrede zoekfunctionaliteit die organisaties helpt bij het vinden van informatie, bijvoorbeeld bij Woo-verzoeken. Deze staat gepland voor eind 2026. ‘Dit jaar focussen we ons – behalve op deze vier technische voorzieningen – nadrukkelijk op de kwaliteit van de informatiehuishouding zelf,’ legt Rutjens uit. Volgens de directeur Open Overheid vormen de technische voor­zieningen samen het noodzakelijk fundament voor een overheid die informatie duurzaam beheert en actief openbaar maakt. Maar eenvoudig is het niet. ‘Onder invloed van de huidige politieke werkelijkheid is de ontwikkeling van zulke technische voorzieningen best complex,’ stelt zij. ‘We willen in Nederland en Europa steeds vaker onze digitale diensten autonoom, soeverein en weerbaar inrichten. Dat betekent dus dat je niet standaard kunt terugvallen op niet-Europese leveranciers.’ Juist omdat het gaat om gevoelige overheidsinformatie, vaak van bewindspersonen en sleutelfunctionarissen, is eigen regie essentieel. Tegelijkertijd moeten de oplossingen generiek toepasbaar zijn binnen de hele rijksoverheid en bijdragen aan betere informatiehuishouding én komt er een nieuw kabinet. ‘Dat maakt het bijzonder dynamisch,’ aldus Rutjens. ‘Idealiter zou zo’n laatste jaar van een programma een kwestie zijn van rustig uitrijden en overdragen aan de lijn. Maar niet hier.’ Een ander speerpunt in het meerjarenplan is de zogenoemde Werkomgeving van de Toekomst. Deze moderne digitale werk­omgeving bestaat onder meer uit eenvoudiger en slimmer document­beheer, zodat informatie vanaf het moment van ontstaan veilig en toegankelijk wordt opgeslagen. Overheden werken hierbij gezamen­lijk aan innovatieve toepassingen. Die werkomgeving moet het voor ambtenaren makkelijker maken om zich aan wet- en regelgeving te houden op het gebied van archivering, informatiehuishouding en openbaarmaking,’ legt Rutjens uit.

Op weg naar volwassenheidsniveau 3

In 2026 vindt ook opnieuw de jaarlijkse volwassenheidsmeting plaats. Deze meet hoever rijksorganisaties zijn op het gebied van informatie­huishouding. Daarbij wordt gekeken naar capaciteit, kennis, werk­processen, ict-systemen en sturing. ‘Het doel is dat we eind van dit jaar gemiddeld als rijksoverheid op volwassenheids­niveau 3 zitten,’ zegt Rutjens. De afgelopen jaren groeide de volwassenheid binnen de rijksdienst weliswaar, maar slechts met circa 0,2 punt per jaar. ‘Dit jaar moet een oogstjaar worden. Op 1 februari krijgen we de nieuwe meting binnen, en dat is een spannend moment.’ Rond diezelfde periode verschijnen ook de resultaten van het Flits­panel, een meerjarig onderzoek onder rijksambtenaren naar hun omgang met informatiehuishouding en openbaarheid. ‘We zien het bewustzijn groeien,’ vertelt Rutjens. ‘De basishouding van ambtenaren is positief, maar de uitdaging zit vooral in het gedrag. Een ander doel is dat de Woo-termijnen beter worden gehaald, ook een hele uitdaging.’ De aangepaste ambtseed, waarin nieuwe ambtenaren beloven zorgvuldig met informatie om te gaan, draagt daaraan bij. Tegelijkertijd blijkt uit gesprekken met de Groepsondernemingsraad Rijk (GOR) dat de werkdruk hoog is. Rutjens: ‘Er ligt zo’n grote druk op de rijksoverheid dat archivering en openbaarmaking te vaak geen prioriteit krijgen. Als systemen niet meewerken en er niet op gestuurd wordt, denken mensen noodgedwongen: dat komt later wel.’ Tijdgebrek mag dan ook geen excuus zijn, vindt de GOR. ‘Organisaties moeten hun medewerkers beter in staat stellen om dit werk goed te doen,’ zegt Rutjens. ‘Daarom starten we in februari een extra campagne gericht op leidinggevenden bij het rijk. De boodschap: zorg voor tijd, ruimte en goede instrumenten, zodat mede­werkers kunnen voldoen aan de wet. Innovatie speelt daarbij een belangrijke rol. Denk aan het inzetten van AI om informatie beter te ordenen of openbaarheidsprocessen te verbeteren. ‘We hebben het afgelopen jaar hackathons georganiseerd, waaruit mooie innovaties zijn gekomen. Die willen we dit jaar verder ontwikkelen en opschalen.’