Tekst Vincent Lageweg

Vincent Lageweg is redactielid Od

Tussen document en denkruimte

Een filosofische verkenning van kenniswerk, digitale fitheid en het dogma van het document

In de waan van de dag zoomen we bijna nooit uit naar een abstractieniveau hoger. Wat zijn we, als informatie­professionals, in filosofische zin nu eigenlijk aan het doen? Iemand die daar al lang over nadenkt is Martijn Aslander. In een willekeurige bloemlezing van vier van zijn artikelen neem ik u mee in een aantal perspec­ieven op het vakgebied die het alledaagse even ontstijgen. Aslander stelt een aantal interessante theses op die soms meer vragen dan antwoorden geven. Ik nodig u uit daar even zelf over na te denken, voor u zich weer buigt over het normblad materiële staat of het MDTO.

Als ambtenaar is het doodnormaal dat we ons werk doen met de middelen die ons door de werkgever beschikbaar zijn gesteld, zoals een laptop en telefoon, met de applicaties die daarop geïnstalleerd zijn. Toch? Aslander stelt dat het eigenlijk heel vreemd is dat een kenniswerker bij de overheid beperkt is tot de vaak gemankeerde middelen van de werkgever.1

Onzin

Een kenniswerker levert kennis. Dat begint vaak bij ideeën of inspiratie, die spontaan ontstaan. Die zou je dan ook spontaan op een digitale plek moeten kunnen vastleggen, ook als dat een privé-device is, met een applicatie die voor jou goed werkt. Je laat een goede timmerman tenslotte ook niet met een door zijn baas ingekochte gemankeerde huismerkboormachine werken als die zelf een Bosch bij zich heeft. Dat de AVG of Archiefwet dit niet zou toestaan, vindt Aslander onzin. De AVG gaat over persoonsgegevens, niet ideeën. De Archiefwet over informatieobjecten die bijdragen aan beleid, besluitvorming of verantwoording. Deze wetgeving leidt tot verlamming van de kenniswerker. Een ingeslopen systeemangst om iets fout te doen weerhoudt ons ervan de creatieve ruimte die we als kenniswerker nodig hebben te pakken. Gebruik dus vooral de tools die jou als kenniswerker goed helpen. Voor Aslanders standpunt valt zeker iets te zeggen. We zouden veel creatiever mogen zijn. Ook de AVG wordt vaak fetisjistisch streng gehanteerd. De vraag is of Aslanders interpretatie van de Archiefwet helemaal klopt. Bovendien is het de vraag wanneer je dan wel de overstap naar de systemen van de baas moet maken. Tenslotte is kenniswerk pas echt waardevol in de vorm van kennis­deling, dus is een goed idee privé houden altijd een slecht idee.

‘WAAROM WERKEN WE MET MIDDELEN DIE ONZE CREATIVITEIT BEPERKEN?’

Doorn in het oog

Dat vastlegging van kennis zich sowieso beperkt tot de kleine wereld van de werk­gever is Aslander een doorn in het oog. Hij stelt dat mensen in staat moeten worden gesteld hun kennis mee te nemen van de ene werkgever naar de andere.2 Waarom zou het UWV geen profijt mogen hebben van de kennis die je bij Rijkswaterstaat hebt vastgelegd? Mensen moeten niet alleen hun kennis mee kunnen nemen van de ene organisatie naar de andere, maar organisaties moeten ook kennisvastlegging beter faciliteren met kaders. We zijn als kenniswerkers dan veel productiever, en daar profiteert de hele overheids­dienst van. Het woord producti­viteit heeft echter een negatieve bijklank gekregen.3 Dat is gelijk komen te staan aan groot­kapitalisten die zich ten doel hebben gesteld het personeel uit te persen tegen lage kosten. Hoog repetitief werk is geestdodend, dus innovatie en efficiëntiebejag is na te streven. Volgens Aslander zou het doel moeten zijn om met digitale hulpmiddelen mensen meer mentale ruimte te geven. Het woord dat Aslander liever gebruikt is slagkracht. Dat dekt de lading veel beter dan productiviteit. Digitale fitheid is veel belangrijker dan productiviteit. Als je fit bent, krijg je tenslotte meer gedaan. Het is zeer nobel om via taal een paradigma­wissel te bewerkstelligen. Taal is tenslotte het medium waardoor we de wereld beschrijven en vormen. De vooronderstelling hierbij is dat als we dingen dus anders noemen, ze ook een andere betekenis krijgen. De lacune in dat denken, en dus ook dat van Aslander, is dat ook de betekenis van woorden kan wijzigen. Dan heeft slagkracht uiteindelijk dezelfde negatieve associatie als productiviteit. Het gaat dus niet per se om het woord dat we gebruiken, maar om de betekenis die we eraan geven.

‘HET DOCUMENT IS SLECHT SCHAALBAAR IN GROTE HOEVEELHEDEN’

Document: probleem of zegen?

Aslanders levensqueeste is de bevechting van het dogma van het document. Volgens hem is “het document” verantwoordelijk voor de trage afhandeling van de toeslagenaffaire, het WIA-schandaal en de gaswinning in Groningen.4 Het format is bedoeld om de geprinte versie van tekst te visualiseren, niet voor informatieopslag. Het Word-document is slechts een visualisatie die informatie slecht toegankelijk maakt, want je kunt er niet in bulkzoeken. In grote hoeveelheden levert dit problemen op. Zie het memo-Palmen: lag er allang, maar niemand kon het vinden. Bovendien kost het veel geld: een txt-bestand van een paar woorden is 11 bytes, terwijl een Word-document 12 kB is, ruim duizend keer zoveel. Hier gaat enorm veel geld aan verloren. Aslanders stelling is prikkelend, interessant en hoor je weinig. Toch zou ik er graag wat gedachten tegenover zetten: 1) denken buiten het paradigma van het document is niet mogelijk. Niet voor een burger en niet voor een professional. Die verwacht iets te krijgen wat die (her)kent. Een tabel, database of txt-bestand zonder opmaak is veel moeilijker te doorgronden; 2) lezen en begrijpen is ook esthetiek. We kijken graag naar iets wat mooi is. Een nota, ook digitaal, heeft meer cachet dan een mailtje. Daar hechten we waarde en autoriteit aan en 3) het document is niet het probleem, maar onze omgang daarmee. Net als PowerPoint en Excel is het middel nuttig, maar we zetten het niet altijd goed in. Sterker nog: de emancipatie van de burger is alleen mogelijk door het document. Geen medium is zo effectief om bij elkaar horende informatie geordend massaal te verspreiden. De uitvinding van de codex is misschien wel de belangrijkste ooit. Er is geen moment in de geschiedenis waarin we individueel zoveel kennis tot onze beschikking hebben als nu. Het document is de voor ons cognitief makkelijkst te verhapstukken vorm, waardoor we slagvaardiger zijn dan ooit. Het document is dus geen vloek, maar een zegen.

  1. Archiefwet - https://www.linkedin.com/pulse/laat-mij-denken-en-me-zelf-bepalen-hoe-martijn-aslander-chkpe/?trackingId=OXJTH0sK6a%2FIQFCR5DxWSg%3D%3D, AVG - https://www.linkedin.com/pulse/waarom-de-avg-geen-belemmering-vormt-voor-persoonlijk-aslander-bdnye/?trackingId=tznLrxoorwIu9bM3KBWRSw%3D%3D, AP - https://www.linkedin.com/posts/activity-7332036985248694272-J2OR?utm_source=share&utm_medium=member_desktop&rcm=ACoAAAEKOPgBDMemonyzmqRMSisgGG2e13TZedI.
  2. https://www.linkedin.com/pulse/voorpublicatie-de-bibliotheek-van-jouw-hele-leven-martijn-aslander-a96ic/?trackingId=%2Bm17Q2fiQ8CgQOxusPtg7Q%3D%3D.
  3. https://www.linkedin.com/pulse/over-de-mythe-van-mijn-productiviteit-martijn-aslander-vca9e/?trackingId=kFvDta6ZTYG%2FFrK7xdTsUA%3D%3D.
  4. https://www.linkedin.com/posts/activity-7367802299164934145-1t51?utm_source=share&utm_medium=member_desktop&rcm=ACoAAAFgykABUVlPd0x8jqGenugSDyZJjDaZJi8.

Deel dit artikel

Inhoud